Turkiya geografiyasi: hududlar, chegaralar va yer
Turkiya geografik jihatdan xilma-xil davlat boʻlib, uning landshafti Janubiy-sharqiy Yevropa va Gʻarbiy Osiyo bilan bogʻliq pozitsiyasi bilan shakllantirilgan. Anadolu tomoni mamlakatning eng katta qismini tashkil etadi, Yevropa qismi, Sharqiy Trakya esa yer massasining 3 foizini tashkil etadi, biroq aholining 15 foizidan koʻprogʻini tashkil etadi. Yer massasi Bosfor, Marmara dengizi va Dardanelles kabi muhim suv yo'llari bilan ajratilgan.
Mamlakatning jismoniy geografiyasi ajoyib xilma-xillikni namoyon etadi. Er yuzasiga Anadoluning keng tekisligi, Qora dengiz qirg‘oq bo‘ylab zich o‘rmonlar, yarim qurg‘oq yerlar, tabiiy ko‘llar hamda Egey va O‘rta yer dengizining alohida qirg‘oq chiziqlari kiradi. Anadolu tekisligi Pontik togʻlari tomonidan Qora dengiz mintaqasidan geografik jihatdan farq qiladi, u Ararat togʻi joylashgan shimoli-sharqdagi Toros togʻlari bilan birlashadi.
Chegaralar va hududiy tarix
Turkiyaning xalqaro chegaralari bir qancha muhim shartnomalar orqali rivojlandi. 206 kilometrni tashkil etuvchi Gretsiya va jami 240 kilometrni tashkil etuvchi Bolgariya bilan chegaralar dastlab 1913-yilda Konstantinopol shartnomasi bilan oʻrnatilgan va keyinchalik 1923-yilda Lozanna shartnomasi bilan tasdiqlangan. Armaniston (268 kilometr), Ozarbayjon (9 kilometr) va Gruziya (252 kilometr) bilan chegaralar 1921-yil Moskva va Kars shartnomalari bilan belgilangan.
Bundan tashqari, Eron bilan 499 kilometrlik chegara birinchi marta 1639-yilgi Kasr-i Şirin shartnomasi bilan tashkil etilgan va 1937-yilda qayta tasdiqlangan. 1923-yildagi Lozanna shartnomasidan soʻng, Turkiya Mosuldan tashqari hozirgi Iroq va Suriyadagi hududlarni voz kechdi. 1926-yilda Mosul mintaqadan keladigan neft daromadining 10 foizi miqdorida 25 yillik imtiyoz evaziga Buyuk Britaniyaga koʻchirildi.
Mintaqaviy manzaralar va gidrologiya
Qora dengiz mintaqasi alohida ekologik profilga ega. Uning landshaftlari qirg‘oq bo‘ylab parallel ravishda harakatlanuvchi tog‘ tizmalari bilan ajralib turadi, ularda yuqori namlik va yog‘ingarchilik kuzatiladi. Sharqiy Qora dengiz mintaqasida, ayniqsa, tik va zich oʻrmonli yoʻnalishlar bilan tavsiflangan alp landshaftlari mavjud. Morfologik jihatdan tik yoʻnalishlar ham suv osti, ham togʻ tizmalari ichida yaqqol koʻrinib turibdi, u yerda dengiz qavati Trabzondan Turkiya-Gruziya chegarasigacha boʻlgan chiziq boʻylab 2000 metrdan pastga tushadi, togʻlar esa tez koʻtarilib, 3000 metrdan oshadi, Kachkar choʻqqisi esa 3971 metrga yetadi.
Mintaqaning gidrologiyasi Qora dengiz tomon oqib oʻtuvchi yirik daryolar hukmronlik qilmoqda. Gʻarbdan sharqqa qarab asosiy daryolar qatoriga Sakarya (824 km), Kızılırmak daryosi (1355 km, Turkiyadagi eng uzun daryo), Yeşilırmak (418 km) va Çoruh (376 km) kiradi. Yiliga 2200 mm gacha boʻlgan yuqori yogʻingarchilik eman, loviya oilaviy daraxtlari, fıstık (Corylus avellana), shoxcha (Carpinus betulus) va shirin chesnut (Castana sativa) hukmronlik qilayotgan zich oʻrmonlarni qoʻllab-quvvatlaydi.
Turkiyaning jismoniy geografiyasi murakkab boʻlib, u turli mintaqaviy boʻlinmalarni oʻz ichiga oladi. 1941-yil 6–21-iyun kunlari Anqarada boʻlib oʻtgan Birinchi geografiya kongressi Turkiyani iqlim, topografiya, flora, fauna va qishloq xoʻjaligi xilma-xilligi asosida rasmiy ravishda yetti mintaqaga boʻlingan. Ushbu hududlar keyinchalik atrof-muhit dengizlari va Anadolu ichidagi joylashuvga qarab toʻrtta qirgʻoq mintaqasi va uchta ichki hududga boʻlingan.
Turkiyaning geografik kontekstini tushunish uning turli xil topografiyasi va tarixiy hududiy ta'riflarini e'tirof etishni talab qiladi. Asosiy geografik xususiyatlarga quyidagilar kiradi:
- Shimoliy tomonda Pontik togʻlari bilan chegaradosh Anadolu tekisligi.
- Shimoli-sharqda Pontik va Toros togʻlarining yaqinlashuvi.
- Turkiyaning geografik markazi Yozgat provinsiyasining Chandir tumanidagi Eşrefpaşa hududida joylashgan.
Ushbu maqola bir nechta yangiliklar xabarlaridan foydalangan holda sun'iy intellekt yordamida yozilgan va tahririyat tamoyillarimiz asosida muharrirlarimiz tomonidan ko'rib chiqilgan. Tahririyat standartlari · Xabar berish va aloqa
Sharhlar 0